Bài thuốc Đông y từ cây bán hạ chữa nôn ói, đầy bụng

Bán hạ là một trong những vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền, được sử dụng từ lâu đời để hỗ trợ điều trị ho, chống nôn, giảm đờm và nhiều chứng bệnh liên quan đến tỳ vị.

Bán hạ tại Việt Nam thường được gọi là bán hạ nam, củ chóc hay lá ha chìa, có tên khoa học Typhonium trilobatum Schott, thuộc họ Ráy (Araceae). Đây là loài cây thân thảo, không có thân rõ rệt, phần củ hình cầu với đường kính trung bình khoảng 2cm. Lá cây có nhiều dạng như hình tim, hình mác hoặc xẻ thùy, chiều dài từ 4–15cm. Hoa mọc thành cụm, có màu xanh pha đỏ tím đặc trưng, quả nhỏ hình trứng.

Ngoài bán hạ Việt Nam còn có bán hạ Trung Quốc (Pinellia ternata), điểm khác biệt rõ nhất là lá xẻ sâu và rõ nét hơn. Trong dược học, phần được sử dụng chủ yếu là củ bán hạ. Thời điểm thu hoạch thích hợp thường vào tháng 8–9 khi cây đã lụi. Sau khi đào củ, người ta cắt bỏ rễ con, rửa sạch và tiến hành chế biến.

Trong y học cổ truyền, bán hạ có vị cay, tính ấm, hơi độc, quy vào kinh phế, tỳ và vị. Chính vì có độc tính tự nhiên nên dược liệu này gần như bắt buộc phải bào chế trước khi dùng.

Theo chia sẻ của giảng viên Cao đẳng ngành Dược Sài Gòn, bán hạ chứa nhiều hoạt chất như tinh dầu, saponin, coumarin, alkaloid, phytosterol, axit hữu cơ và một số axit amin. Những thành phần này góp phần tạo nên tác dụng giảm ho, chống nôn và tiêu đờm. Tuy nhiên, trong bán hạ tươi cũng tồn tại chất gây kích ứng niêm mạc, có thể gây ngứa cổ họng, buồn nôn nếu dùng trực tiếp. Vì vậy, bào chế là bước không thể bỏ qua.

Trong y học cổ truyền, bán hạ được chế biến thành nhiều dạng khác nhau nhằm giảm độc tính và tăng hiệu quả trị liệu. Một số phương pháp phổ biến gồm:

Pháp bán hạ

Củ bán hạ sau khi thu hoạch được ngâm nước nhiều ngày cho đến khi nổi bột trắng, sau đó tiếp tục ngâm với bạch phàn. Quá trình này giúp loại bỏ vị cay tê và độc tính. Dược liệu sau đó được phơi khô trong bóng râm để bảo toàn dược tính.

Khương bán hạ

Sau khi chế biến thành pháp bán hạ, dược liệu được nấu cùng gừng tươi và bạch phàn. Gừng có tác dụng ấm vị, giảm buồn nôn và tăng khả năng hóa đờm.

Thanh bán hạ

Dược liệu Đông y bán hạ được đun cùng bạch phàn và nước sạch, sau đó ủ ấm rồi phơi khô. Thanh bán hạ thường dùng cho người có đờm nhiều hoặc cơ thể suy nhược.

Bán hạ khúc

Củ bán hạ tươi được đun nhiều lần với nước và phèn chua trong nhiều ngày, sau đó phơi khô và tán bột. Dạng này có tính ôn táo mạnh, thường dùng trong các bài thuốc kiện tỳ.

Việc bào chế đúng phương pháp giúp dược liệu phát huy công dụng và hạn chế rủi ro khi sử dụng.

Giảng viên khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Lương Thế Vinh cho biết bán hạ xuất hiện trong nhiều bài thuốc Đông y, tuy nhiên cần có hướng dẫn chuyên môn khi áp dụng:

• Chữa nôn ói, đầy bụng: Bán hạ kết hợp gừng tươi và phục linh sắc uống khi nóng.
• Giảm đờm, ho kéo dài: Phối hợp bán hạ với trần bì và cam thảo.
• Hỗ trợ hen suyễn do đờm: Dùng bán hạ cùng nước gừng theo liều lượng thích hợp.
• Dùng ngoài da: Tán bột bán hạ bôi lên vết côn trùng cắn trong trường hợp nhẹ.

Bán hạ là vị thuốc quan trọng trong y học cổ truyền, nổi bật với công dụng hóa đàm, giảm ho và chống nôn. Tuy nhiên, do có độc tính tự nhiên, dược liệu này cần được bào chế đúng cách và sử dụng theo hướng dẫn chuyên môn. Khi hiểu rõ đặc điểm, công dụng và lưu ý an toàn, bán hạ có thể trở thành giải pháp hỗ trợ sức khỏe hiệu quả và an toàn trong nhiều trường hợp.